Odrzucenie dziecka w grupie może być trudnym i bolesnym doświadczeniem zarówno dla malucha, jak i dla rodziców. Może prowadzić do negatywnych skutków emocjonalnych i społecznych w okresie dziecięcym i dorosłości. W takiej sytuacji istotne jest podjęcie działań mających na celu wsparcie dziecka oraz zrozumienie źródeł problemu. Rodzice, często w desperacji, by pomóc swojej pociesze poczuć się lepiej, zadają sobie pytanie: jak pomóc dziecku być lubianym? Czy jest to jednak dobry kierunek pomocy? Jakie zachowania dziecka mogą wskazywać na problem?
Dlaczego dziecko zostaje odrzucone przez grupę?
Odrzucenie występuje, kiedy dziecko jest wyłączane, pomijane lub nieakceptowane przez innych, zwłaszcza w grupie rówieśniczej w przedszkolu lub szkole. To doświadczenie może mieć różne formy i poziomy intensywności, ale zazwyczaj odczuwane jest jako brak akceptacji albo niechęć ze strony innych dzieci.
Codzienne obcowanie z innymi dziećmi to pierwszy poważny krok społeczny w życiu każdego z nas. Bardzo chcemy przypodobać się rówieśnikom, poczuć, że jesteśmy lubiani, umawiać się z nimi po zajęciach na wspólne zabawy, poznawać inne dzieci i znajdować przyjaciół. Dlaczego jednak jedne dzieci odnajdują przyjaciół w szkole, a inne wręcz przeciwnie – nie mają przyjaciół, koleżanek ani znajomych?
Za najczęstszą przyczynę odrzucenia wśród dzieci uznaje się wyróżnianie się. A wyróżniać się można na wielu polach: lepsze oceny, gorsze oceny, brak umiejętności na jakimś polu, nietypowe profesje czy sposób bycia rodziców, styl życia rodziny i wiele innych. Czasem są to trudne do określenia czynniki, które rozumiane są tylko oczami dzieci.
Kolejnym powodem samotności dziecka w grupie może być jego trudność w odczytywaniu komunikatów ze strony członków grupy. Rówieśnik może dawać innemu maluchowi do zrozumienia, niekoniecznie wprost albo poprzez brzydkie słowo, że nie ma ochoty na zabawę czy nawet rozmowę, jednak sygnał taki jest mylnie odczytywany. Dziecko nie rozumie, że nie jest zaproszone do wspólnej aktywności, co powoduje kolejne próby nawiązania kontaktu z innymi. A to pogłębia problem. Odrzucone dziecko nadal próbuje zbudować więź, na co grupa może zacząć reagować agresywnie. Przyjaźń to relacja wyjątkowa i nie da się jej nawiązać z każdym. Dlatego bardzo ważne, by takie odrzucenie tłumaczyć dziecku jako drogę spotkania prawdziwych, wartościowych ludzi. To będzie dla niego cenna lekcja na całe życie.
Jak rozpoznać, że dziecko może mieć problem z brakiem akceptacji wśród rówieśników?
Odrzucenie rówieśnicze często powoduje, że dziecko wstydzi się powiedzieć o problemie dorosłym. Ma poczucie, że to z nim jest coś nie tak, bo przecież większość jest przeciwko niemu. Taka sytuacja może mieć miejsce już w przedszkolu, gdzie maluchy mają przestrzeń do tego, by nawiązywać przyjaźnie i znajomości do wspólnej zabawy. Trudno wykryć taki problem i określić przyczyny odrzucenia, jeśli w domu dziecko jest otwarte i skłonne do zabawy z domownikami. Rodzice mogą wtedy uznać, że ich dziecko dobrze radzi sobie również w środowisku grupy rówieśniczej. Z czasem jednak brak więzi porozumienia z rówieśnikami może objawiać się powolnym wycofywaniem się, trudnością z odpowiadaniem na pytania o przyjaciół, niezapraszaniem ich do domu i niespędzaniem z nikim czasu po szkole, zmienionym zachowaniem przy wyjściach do przedszkola, a nawet jąkaniem się czy apatią.
Na wczesnym etapie rozwoju relacje, przyjaciele, poczucie przynależności oraz pewność siebie to wymagane pola do stworzenia brzdącowi środowiska przyjaznego do zdrowego i prawidłowego rozwoju emocjonalnego. Tak trudną sytuację niełatwo rozpoznać, dlatego kluczowe są rozmowa z dzieckiem i stała obserwacja jego zachowania oraz stosunku do przedszkola czy szkoły.
Pomoce, które pomogą w praktyce
Rozmowę o odrzuceniu łatwiej zacząć od konkretu niż od pytania „jak było w szkole?”. Te trzy pomoce robią to za Ciebie:
Karty Emocji dla dzieci (54 karty)
dziecko pokazuje, co czuje, zanim znajdzie słowa · 3–10 lat
Emocjonalne więzi: gra integracyjna (PDF)
dla nauczyciela, który chce odbudować relacje w grupie · 7–14 lat
Miło, że pytasz: gra konwersacyjna
pytania, które otwierają rozmowę przy stole · od 14 lat
Słuchaj swojego dziecka
Zachęć dziecko do rozmowy o jego uczuciach, przemyśleniach i sprawach codziennych. W tym celu możesz skorzystać z różnego rodzaju zabaw i gier. Pozwól mu wyrazić swoje myśli i emocje, a jednocześnie okazuj zrozumienie i nie bagatelizuj treści, które w oczach dorosłego mogą wydawać się nieważne. Postaraj się poświęcić mu wtedy całą uwagę i pokazać, że dorośli – zarówno w domu, jak i w szkole – są po to, by wysłuchać i w razie potrzeby pomóc. To jest podstawa do tego, by wspierać dziecko w radzeniu sobie z trudnymi emocjami.
Pomóż maluchowi budować poczucie własnej wartości
Dziecko z prawidłowo zbudowaną pewnością siebie i samooceną z większą swobodą zaakceptuje ewentualne odrzucenie, jeśli w ogóle ono wystąpi. Dziecko, które nie pragnie akceptacji na siłę, jest mniej narażone na wykluczenie. Maluch, czując takie wsparcie, nie będzie w przyszłości ukrywał swoich problemów. Postaraj się nie oceniać, zapewnij mu bezpieczeństwo i akceptację w domu. To jedna z podstawowych ludzkich potrzeb, dlatego jeśli dziecko nie otrzymuje jej między innymi ludźmi czy dziećmi, najważniejsze, żeby odczuwało ją w rodzinie.
Budowanie poczucia własnej wartości i zdrowe radzenie sobie z przyczyną odrzucenia da dziecku narzędzia do radzenia sobie w podobnej sytuacji w przyszłości, dostarczy cennych wskazówek – również w życiu dorosłym – oraz pokaże, że rodzina jest gotowa do wspólnego działania i wspierania siebie nawzajem. Pomoc rodzica i akceptacja, gdy pociecha nie dogaduje się z innymi osobami, będą najlepszym sygnałem, jaki można dać odrzuconemu dziecku.
Jak pomóc dziecku uporać się z problemem odrzucenia w grupie?
Problem ten wymaga delikatnego i umiejętnego podejścia. Dziecko odrzucone przez grupę rówieśników czuje, że traci grunt pod nogami po przekroczeniu progu przedszkola czy szkoły. Pomóż swojemu maluchowi budować jego samoocenę codziennie i niezależnie od tego, jak traktują go inne dzieci. Jeśli mimo waszej pracy temat nadal się pojawia, możesz skorzystać ze wsparcia nauczycieli i pedagogów lub specjalisty z zewnątrz, np. psychoterapeuty. Ważne, by pokazać maluchowi dobry przykład funkcjonowania w życiu oraz to, że rówieśnicy nie wyznaczają jego wartości i że każdy ma prawo kolegować się, z kim chce. Pamiętaj, że to Ty jesteś największym wsparciem dla swojego dziecka i że to w sobie powinno szukać wartości.
Dobrym sposobem radzenia sobie z poczuciem odrzucenia i tęsknotą za bliskimi relacjami z rówieśnikami może być praca nad asertywnością. Słowa potrafią bardzo boleć, a koledzy i koleżanki, którzy dokuczają innym, potrafią być bardzo natarczywi. Dlatego dziecko powinno znać swoją wartość i nie opierać jej na słowach innych. Asertywność pomoże mu odpierać taką agresję słowną, odpowiednio na nią reagować, zgłaszając takie przypadki, i nie brać tego za pewnik i jedyny obraz siebie.
Traktuj odrzucenie dziecka jako sytuację wymagającą zrozumienia, cierpliwości i działania. Postępowanie rodziców, nauczycieli i opiekunów może odegrać kluczową rolę w pomocy i wsparciu dziecka w przezwyciężeniu trudności społecznych. Kluczowe jest, by wspierać i pomagać mu na wszystkich etapach rozwoju, również tych trudniejszych dla rodziców, oraz zastanowić się, czy szkolny psycholog i rozmowy z wychowawcą przynoszą oczekiwane rezultaty. Jeśli problem narasta, dziecko staje się coraz bardziej wycofane, a Tobie, pedagogom i nauczycielom brakuje pomysłów, jak rozwiązać tę sytuację, najlepsze, co możesz zrobić, to zasięgnąć porady specjalisty z zewnątrz.
Jak pomóc dziecku odrzuconemu przez rówieśników w różnym wieku
Rodzic w każdym wieku dziecka robi to samo: słucha, sprawdza u wychowawcy, co dzieje się w grupie, i ustala z nim, kto i kiedy zareaguje. Zmienia się sposób rozmowy i to, o co rodzic prosi przedszkole lub szkołę.
Przedszkolak (3–6 lat): dzieci nie wpuszczają go do zabawy
Pojedyncza odmowa to jeszcze nie odrzucenie: dzieci w przedszkolu mają prawo wybrać, z kim się bawią, i często po chwili zmieniają zdanie. Rodzic prosi wychowawczynię, żeby przez kilka dni sprawdziła, czy dzieci stale odganiają właśnie to dziecko, czy ono samo stoi z boku i czy ktoś je zaprasza. Przedszkolak często potrzebuje pomocy, żeby opowiedzieć, co się wydarzyło, więc rodzic pyta o konkretną sytuację („Co robiłeś, kiedy inni budowali zamek?”) i słucha, jak dziecko to przeżyło. Rodzic może sięgnąć po Karty Emocji i zapytać: „Która karta pasuje do tego, co czułeś, kiedy dzieci nie chciały się bawić?”. Jeśli dziecko ma ochotę, rodzic odgrywa z nim krótką scenkę dołączania do zabawy. Dziecko pyta „Mogę się z wami pobawić?”, a po odmowie ćwiczy dwie rzeczy: zaprasza kogoś innego i prosi panią o pomoc, gdy dzieci odganiają je kolejny raz. Rodzic pyta też dziecko, z kim chciałoby się pobawić, i jeśli oboje dzieci mają ochotę, umawia z drugim rodzicem krótką zabawę na placu zabaw.
Uczeń klas 1–3 (7–10 lat): pomijany na przerwie i przy wspólnej pracy
Uczeń w tym wieku potrafi już powiedzieć wprost: „nikt nie chce ze mną siedzieć”, „na przerwie jestem sam”. Rodzic słucha, co dziecko przeżywa, i spokojnie dopytuje o zdarzenie: „Co się stało na przerwie? Kto co powiedział?”. Z tym, co usłyszał, rodzic idzie do wychowawcy i prosi, żeby przyjrzał się przerwom. Wychowawca ustala z dzieckiem, co mogłoby mu pomóc, i tak dobiera pary i grupy do zadań, żeby dziecko miało partnera, a nie czekało, aż ktoś je wybierze. Rodzic i wychowawca umawiają się, kiedy sprawdzą, czy coś się zmieniło, na przykład za dwa tygodnie. Rodzic razem z dzieckiem szuka też zajęć pozaszkolnych, na których dziecko robi to, co lubi, i poznaje nowych kolegów. Jeśli dziecko chce przećwiczyć dołączanie do zabawy albo proszenie o pomoc, rodzic może rozważyć trening umiejętności społecznych (TUS): w małej grupie prowadzący pokazuje umiejętność, dzieci ćwiczą ją w scenkach i omawiają, a każde dziecko ustala z prowadzącym, gdzie spróbuje jej przed kolejnymi zajęciami, i potem opowiada, jak poszło. Zajęcia uczą dziecko dołączać do grupy. Przerwanie dokuczania to zadanie dorosłych. W domu dziecko może też pokazać na papierze, co czuje: karty pracy o emocjach dla dzieci 7–14 lat mają gotowe sytuacje, w tym konflikt z rówieśnikami.
Nastolatek (od 11 lat): przestaje spotykać się z kolegami
Nastolatek może bać się rozmowy o odrzuceniu i reakcji dorosłych. Rodzic zwraca uwagę, gdy dziecko przestaje spotykać się z kolegami, nie dostaje już wiadomości, odmawia pójścia na urodziny albo zaczyna unikać szkoły. Te sygnały mogą mieć też inne przyczyny, więc rodzic mówi, co widzi („od dwóch tygodni nie wychodzisz z nikim po szkole”), pyta, co się zmieniło, i daje czas na odpowiedź, także następnego dnia. Rodzic pyta, czy rówieśnicy celowo pomijają dziecko, wyśmiewają je na grupie klasowej, publikują ośmieszające zdjęcia albo mu grożą, i czy to się powtarza. Celowe wykluczanie i ośmieszanie to już przemoc rówieśnicza, a dorosły reaguje także na pojedyncze takie zdarzenie. Rodzic ustala z nastolatkiem, komu zgłosi sprawę i o co poprosi, i pyta, czego dziecko obawia się po interwencji. Gdy ktoś zagraża bezpieczeństwu dziecka, rodzic działa mimo jego oporu i tłumaczy mu dlaczego. W szkole rodzic zgłasza wychowawcy konkretne zdarzenia i prosi o ustalenie, kto zadba o dziecko na przerwach i kiedy szkoła sprawdzi, czy to działa. Szkoła ma obowiązek zapewnić uczniom bezpieczeństwo, więc gdy wychowawca nie reaguje, rodzic idzie do dyrektora. Przy przemocy w internecie rodzic pomaga dziecku zachować dowody (zrzuty ekranu) i zgłosić treści administratorowi serwisu. Rodzic proponuje też nastolatkowi rozmowę z psychologiem lub pedagogiem szkolnym i pyta, z kim byłoby mu najłatwiej rozmawiać.
Najczęstsze pytania rodziców o odrzucenie dziecka w grupie
Jak pomóc dziecku być lubianym?
Rodzic pomaga dziecku nawiązywać znajomości: szuka z nim okazji do kontaktu z życzliwymi rówieśnikami (zajęcia, podwórko, zaproszenie jednego kolegi) i, jeśli dziecko tego chce, ćwiczy z nim dołączanie do zabawy i przyjmowanie odmowy. Dziecko, które ma choć jednego wspierającego przyjaciela, zwykle łatwiej znosi odrzucenie przez resztę grupy. To, czy grupa przyjmie dziecko, zależy też od innych dzieci i od dorosłych, którzy nimi kierują, dlatego rodzic rozmawia również z wychowawcą.
Córka jest odrzucana przez koleżanki. Co robić?
Rodzic prosi córkę, żeby opowiedziała o ostatniej takiej sytuacji, i słucha, jak ją przeżyła. Rodzic nazywa, co się stało („pominięcie przy zaproszeniach mogło bardzo zaboleć”), i powstrzymuje się od oceniania koleżanek, bo po „one są głupie” córce trudniej mówić dalej. Rodzic pyta, z kim poza tą grupą córka lubi spędzać czas, i pomaga umówić wspólne wyjście. Gdy koleżanki pomijają ją celowo i wielokrotnie albo obgadują w internecie, rodzic zgłasza konkretne zdarzenia wychowawcy.
Dziecko jest odrzucane w przedszkolu. Czy to minie samo?
Czasem tak: dzieci po krótkim sporze często wracają do wspólnej zabawy. Rodzic prosi jednak wychowawczynię, żeby sprawdziła, czy dziecko samo wybiera zabawę w pojedynkę, czy próbuje dołączyć, a inni stale mu odmawiają. Gdy dzieci stale je odganiają albo dziecko boi się iść do przedszkola, rodzic ustala z wychowawczynią, co zrobi grupa, i może poprosić o konsultację psychologa w przedszkolu lub w publicznej poradni psychologiczno-pedagogicznej.
Kiedy iść z dzieckiem do psychologa?
Rodzic umawia konsultację, gdy dziecko cierpi z powodu relacji z rówieśnikami, zaczyna unikać przedszkola lub szkoły, mówi o sobie „nikt mnie nie lubi, jestem głupi”, gorzej śpi i je albo gdy rozmowy z wychowawcą nic nie zmieniły. Przy powtarzających się bólach brzucha lub głowy rodzic idzie też z dzieckiem do lekarza. Rodzic może zgłosić się do psychologa szkolnego albo od razu do publicznej poradni psychologiczno-pedagogicznej: tam pomoc jest bezpłatna i nie wymaga skierowania. Gdy dziecko mówi o odebraniu sobie życia albo się samookalecza, rodzic szuka pomocy pilnie (telefon zaufania dla dzieci i młodzieży 116 111 działa bezpłatnie całą dobę), a przy bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoni pod 112.
Jestem nauczycielem. Jak pracować z klasą, która odrzuca ucznia?
Nauczyciel reaguje na każde pomijanie i wyśmiewanie w chwili, gdy je widzi, i organizuje zadania, w których każdy uczeń ma swoją rolę i partnera. Pary i grupy dobiera sam, z uwzględnieniem bezpieczeństwa uczniów, i obserwuje, jak współpracują. Gdy uczniowie krzywdzą kolegę, nauczyciel przerywa to i uruchamia procedurę szkoły. Do ćwiczenia współpracy nauczyciel może wykorzystać scenariusze zajęć TUS z darmowym scenariuszem „Lodołamacze emocji”, a z uczniami w wieku 7–14 lat grę integracyjną Emocjonalne więzi.
